شهر تاریخی هگمتانه در قلب همدان، نگین درخشان تمدن کهن ایران و یکی از مهمترین محوطههای باستانی کشورمان است که با قدمتی نزدیک به سه هزاره، همواره کانون توجه تاریخنگاران و باستانشناسان بوده است. این شهر اسرارآمیز که عنوان اولین پایتخت ایران باستان را یدک میکشد، نه تنها گواه بر نبوغ مهندسی نیاکان ماست، بلکه لایههای متعددی از تاریخ پرفراز و نشیب این سرزمین را در خود جای داده است. با وجود ذکر نام آن در کتب درسی تاریخ، بسیاری از ابعاد تحلیلی و اهمیت فوقالعاده این محوطه باستانی ناشناخته مانده است. در این نوشتار، نگاهی تازه و تحلیلی به ویژگیهای برجسته این شهر باستانی خواهیم داشت.
ریشههای کهن شهر تاریخی هگمتانه: معنا و تاریخچه
نام “هگمتانه” خود گویای قدمت و کارکرد این مکان است. ریشهشناسان و مورخین معتقدند این واژه از کلمه “هنگمت” به معنای “محل گرد هم آمدن” گرفته شده است. این نامگذاری نشان میدهد که هگمتانه حتی پیش از دوران مادها، مرکزی برای اجتماع و تجمع بوده است. تاریخنگاران یونانی از آن با نام “اکباتانا” و در کتیبههای بیستون از آن به “همگمتان” یاد شده است. این تنوع نامها در زبانهای باستانی مختلف (عیلامی، اکدی، آرامی و ارمنی) بر اهمیت استراتژیک و شهرت گسترده این پایتخت باستانی در جهان کهن صحه میگذارد.
بنیانگذاری این شهر در قرن هفدهم پیش از میلاد توسط مادها، به عنوان نخستین پادشاهی ایرانی، نقطه عطفی در تاریخ ایرانزمین به شمار میرود. هگمتانه نه تنها مهد تولد اولین ساختار منسجم حکومتی در فلات ایران بود، بلکه پس از مادها، هخامنشیان و اشکانیان نیز از این شهر باستانی به عنوان مرکزی مهم بهره بردند. هرچند دوران باشکوه مادها در آن تکرار نشد، اما موقعیت سوقالجیشی آن در مسیر جاده شاهی، این شهر را برای امپراتوریهای بعدی نیز حیاتی نگه داشت.
معماری نبوغآمیز هگمتانه: از قلعههای هفترنگ تا سیستم آبرسانی
یکی از برجستهترین جنبههای شهر تاریخی هگمتانه، معماری و شهرسازی خیرهکننده آن است که نشان از نبوغ مهندسی مردمان باستان دارد. هرودوت، مورخ یونانی، از این شهر به عنوان مجموعهای سلطنتی بر روی تپهای بزرگ با هفت دیوار متحدالمرکز یاد میکند. این قلعهها نه تنها از نظر دفاعی بینظیر بودند، بلکه کنگرههای هر دیوار به تقلید از بابلیان با رنگهای خاص (سفید، سیاه، ارغوانی، آبی، نارنجی، سیمین و زرین) مزین شده بودند که جلوهای بیبدیل به آن میبخشید. این توصیفات از یک پایتخت باستانی هفتلایه، هگمتانه را در کنار شهرهای اسطورهای دیگر قرار میدهد.
ساختار شهری پیشرفته: کاوشهای باستانشناسی در این تپه پهناور (حدود ۳۵ هکتار)، بقایای معماری خشتی با پلانهای قرینه و واحدهای مسکونی سازمانیافتهای را آشکار ساخته است. این واحدهای ۵/۱۷ در ۵/۱۷ متری، شامل تالار مرکزی، اتاقهای جانبی و انبارهایی کوچک بوده که با معابر و کوچههایی به عرض ۳/۵ متر از یکدیگر جدا میشدند. وجود حصارهایی با برجهای مربعشکل در فواصل منظم ۹۰ متری، از برنامهریزی دقیق شهری حکایت دارد که بسیار فراتر از زمان خود بوده است.
شبکه آبرسانی هوشمند: شاید شگفتانگیزترین جنبه مهندسی در شهر تاریخی هگمتانه، سیستم آبرسانی بسیار پیشرفته و منظم آن باشد. این شبکه به گونهای طراحی شده بود که آب به طور مساوی و بدون هدررفت به تمام نقاط شهر میرسید. راههای عبور با کفپوش آجری، میان کانالهای آب قرار گرفته و از شمال شرق تا جنوب غرب امتداد داشتند. این طراحی هوشمندانه نه تنها رفاه عمومی را تضمین میکرد، بلکه نمادی از درک عمیق مادها از مدیریت منابع و برنامهریزی پایدار در آن دوران محسوب میشود.
گنجینههای پنهان هگمتانه: موزهای پربار از دل تاریخ
اهمیت شهر تاریخی هگمتانه تنها به بقایای معماری آن خلاصه نمیشود؛ یافتههای باستانشناسی از این سایت، گنجینهای بینظیر از اشیاء و آثار هنری را به جهان معرفی کرده است. موزهای که امروزه در این محوطه قرار دارد، ابتدا مدرسهای بود که در دهه ۱۳۵۰ به مرکز باستانشناسی تبدیل و در نهایت در سال ۱۳۷۲ به موزه کنونی تغییر کاربری داد. این موزه ۶۰۰ متری، با بخشهای متنوعی چون دفتر موزه، کارگاه مرمت، عکاسی و کتابخانه، میزبان آثاری است که تاریخ و هنر ایران را روایت میکنند.
مجموعه آثار موزه هگمتانه به دو دسته کلی تقسیم میشود:
- بخش تاریخی: شامل ستونها، سرستونها، آجرها، انواع ظروف سفالی و شیشهای، تندیسهای گلی، تابوتهای سفالی، مهرهای تزیینی و کتیبههای میخی از دورههای هخامنشی تا ساسانی که عمدتاً از دروازه شیر سنگی، روستای شورین و دبیرستان ابنسینا کشف شدهاند.
- بخش اسلامی: دربرگیرنده ظروف سفالی، حوضهای آبنما، قوچهای سنگی، دربهای چوبی بزرگ و سنگقبرهایی با خطوط کوفی، ثلث و نستعلیق که از نواحی اسدآباد و برج قربان به دست آمده و متعلق به ادوار اولیه، میانی و متأخر اسلامی هستند.
علاوه بر این، آثار گرانبهای دیگری همچون جام طلایی و کاسه سیمین هخامنشی (موسوم به تکوک زرین با سرشیر) و لوح زرین ارشام با خط میخی، از شهر تاریخی هگمتانه کشف شدهاند که اکنون در موزه ملی ایران نگهداری میشوند و گواهی بر شکوه و غنای فرهنگی این سرزمین باستانی هستند.
هگمتانه امروز: تپه باستانی در قلب همدان
امروزه، شهر تاریخی هگمتانه نه تنها یک سایت باستانشناسی، بلکه یک مقصد مهم گردشگری و پژوهشی در ایران است. تپه هگمتانه به عنوان پهناورترین تپه باستانی ایران، با وسعت کنونی ۳۵ هکتار، همچنان پتانسیل کشف اسرار بیشتری از گذشته را در خود نهفته دارد. بخشهایی از این اراضی که در گذشته در مالکیت خصوصی بود، اکنون تحت مالکیت دولت قرار گرفته تا به توسعه و حفاظت هرچه بیشتر این میراث ملی کمک کند.
بازدید از هگمتانه فرصتی استثنایی برای لمس تاریخ و درک عمق تمدن ایران است. با توجه به آبوهوای سرد همدان، فصول بهار و تابستان بهترین زمان برای سفر و بازدید از این محوطه است. ساعات بازدید از ۹ صبح تا ۷ عصر در نیمه اول سال و از ۹ صبح تا ۵ عصر در نیمه دوم سال تعیین شده است. تلاشهای مستمر برای حفظ و کاوش در این سایت، تضمینکننده این است که آیندگان نیز بتوانند از عظمت و درسهای نهفته در دل شهر تاریخی هگمتانه بهرهمند شوند و این “محل گرد هم آمدن” همچنان الهامبخش خواهد بود.
مطالب مرتبط
