شیراز را بیجهت «شهر شعر، گل و آفتاب» نمینامند. این شهر که بیش از دو هزار سال است مرکز فرهنگ و هنر ایران زمین به شمار میرود، چنان گنجینهای از ادبیات، معماری، باغهای ایرانی و آرامش روحنواز را در خود جای داده که هر گردشگری پس از قدم گذاشتن در آن، دلتنگش میشود. از آرامگاه شاعران جاودان و مساجد رنگارنگ گرفته تا تختجمشید کهن و بازارهای پررونق، شیراز مقصدی است که باید آن را با تمام وجود حس کرد. در این مقاله جامع، قدم به قدم تمام دیدنیهای شیراز را مرور میکنیم.
نکته: شیراز آب و هوایی گرم دارد. بهترین زمان سفر به این شهر، فصل بهار (اردیبهشت و خرداد) و پاییز (مهر و آبان) است که هوایی معتدل و دلی به غایت مهماننواز دارد.
بخش اول: آرامگاههای شاعران؛ قلب تپنده فرهنگ و ادب ایران
۱. حافظیه (آرامگاه حافظ)
حافظیه بیگمان محبوبترین مقصد گردشگری شیراز و نماد فرهنگی این شهر است. آرامگاه شمسالدین محمد حافظ، شاعر بزرگ قرن چهاردهم، در باغی دلگشا و با معماری چشمگیر قرار دارد. بنای فعلی در سال ۱۳۱۴ توسط معمار فرانسوی آندره گدار طراحی شده و شامل تالاری با هشت ستون سنگی و گنبدی زیبا بر فراز آرامگاه حافظ است.
ویژگیهای شاخص حافظیه:
- فضایی آرام و روحنواز با باغی سرسبز، درختان پرتقال و گلهای رنگارنگ
- غزلخوانی و تفأل به دیوان حافظ، سنتی دیرینه در میان ایرانیان
- قهوهخانه سنتی و کتابخانه در محوطه
- عصرها و شبها با نورپردازی زیبا، حال و هوایی رویایی دارد
بهترین زمان بازدید حافظیه ساعات عصر و شب است؛ وقتی نور ملایم بر گنبد و حوض آرام میتابد و صدای شعر در فضا میپیچد.
۲. سعدیه (آرامگاه سعدی)
شیخ مصلحالدین سعدی، شاعر و اندیشمند بزرگ قرن هفتم، در آرامگاهی باشکوه در شمال شرقی شیراز آرمیده است. بنای سعدیه نیز مانند حافظیه توسط آندره گدار طراحی شده و با کاشیکاریهای زیبا و باغی دلنشین، فضایی شاعرانه خلق کرده است. سعدی را با نظم و نثر روانش میشناسیم؛ «گلستان» و «بوستان» او قرنهاست که از منابع اصلی ادب فارسی است.
بر خلاف حافظیه که بیشتر حال و هوای عاشقانه دارد، سعدیه فضایی آرامتر و متفکرانهتر دارد. حوض ماهیها و درختان کهنسال سرو، آرامش خاصی به این مکان بخشیدهاند.
بخش دوم: آرامگاههای بزرگانی دیگر
۳. آرامگاه خواجوی کرمانی
خواجه کمالالدین علی بن ملکالدین، معروف به خواجوی کرمانی، شاعر بزرگ قرن هشتم، در دروازه قرآن آرام گرفته است. بنای آرامگاه او با کاشیکاریهای زیبا و مشرف به تنگ اللهاکبر، یکی از دیدنیهای کمتر شناختهشده اما بسیار ارزشمند شیراز است.
۴. آرامگاه باباکوهی
باباکوهی شیرازی، عارف و شاعر قرن پنجم، بر فراز کوهی در شمال شرقی شیراز (کوه باباکوهی) آرام گرفته است. از بالای این آرامگاه، چشماندازی ۳۶۰ درجه از شهر و دشت شیراز قابل تماشاست. این مکان در ایام خاص، محفل انس عرفا و اهل دل است.
۵. آرامگاه شاهچراغ (احمد بن موسی الکاظم)
شاهچراغ، برادر امام رضا (ع) و یکی از مهمترین زیارتگاههای مذهبی ایران، در مرکز شیراز واقع شده است. آرامگاه او به دلیل معماری خیرهکنندهاش شهرت دارد: آینهکاریهای بینظیر و بازتاب نور از هزاران قطعه شیشه، فضایی رویایی و روحانی خلق کرده است که هر بینندهای را حیرتزده میکند.
نکات مهم برای بازدید از شاهچراغ:
- ورود برای عموم آزاد است (رایگان)
- رعایت پوشش اسلامی الزامی است؛ بانوان در صورت نداشتن چادر، در ورودی چادر دریافت میکنند
- گردشگران غیرمسلمان میتوانند از بخشهای خاصی بازدید کنند و همراه با راهنمای داوطلب، با تاریخ و معماری این مکان آشنا شوند
- گنبد طلایی و منارهها شبها با نورپردازی ویژه، جلوۀ دیگری پیدا میکنند
۶. آرامگاه علی بن حمزه (امامزاده علی بن حمزه)
این آرامگاه که در محله سنگسیاه شیراز قرار دارد، از نظر معماری آینهکاری و کاشیکاری، رقیبی برای شاهچراغ محسوب میشود. فضای داخلی آن با آینهکاریهای هفترنگ، چشمان هر بینندهای را خیره میکند.
بخش سوم: مساجد تاریخی؛ رنگینکمان معماری اسلامی
۷. مسجد نصیرالملک (مسجد صورتی یا مسجد رنگینکمان)
مسجد نصیرالملک که به «مسجد صورتی» یا «مسجد رنگینکمان» معروف است، بیگمان یکی از مشهورترین جاذبههای گردشگری ایران در جهان محسوب میشود. این مسجد در اواخر دوره قاجار (سال ۱۲۵۵ خورشیدی) ساخته شده و راز شهرت جهانی آن، پنجرههای ارسی (شیشههای رنگی) با شکوهی است که در اولین ساعات روز، نور خورشید را به هزاران رنگ تبدیل کرده و بر فرشها و کاشیکاریهای داخلی میتابانند.
نکات مهم بازدید از مسجد نصیرالملک:
- بهترین ساعت بازدید: صبح زود (۷ تا ۹ صبح) که نور از پنجرهها عبور میکند
- تابستانها زودتر (۶:۳۰ صبح) و زمستانها دیرتر (۸ صبح) این پدیده را خواهید دید
- خود را برای ازدحام جمعیت و انتظار برای عکاسی آماده کنید
- حیاط مسجد با حوض و درختان نارنج، مکانی آرام برای تامل است
۸. مسجد وکیل
مسجد وکیل، یکی از شاهکارهای معماری دوره زندیه (قرن دوازدهم هجری)، در کنار بازار وکیل و حمام وکیل قرار دارد. این مسجد با شبستان ستوندار با ۴۸ ستون یکپارچه سنگی و کاشیکاریهای هفترنگ نفیس، نمادی از معماری ساده اما باشکوه کریمخان زند است.
ایوان بزرگ مسجد با کاشیکاریهای معرق و کتیبههای زیبا، یکی از بهترین نمونههای هنر کاشیکاری ایران است. منبر ۱۴ پلهای از سنگ مرمر یکپارچه نیز از شگفتیهای این مسجد است.
۹. مسجد عتیق (مسجد جامع شیراز)
مسجد عتیق یا مسجد جامع شیراز، یکی از قدیمیترین مساجد ایران است که قدمت آن به دوران صفاریان و آل بویه (قرن سوم هجری) میرسد. بنای آن در دورههای مختلف بارها مرمت و گسترش یافته است. «خداخانه» یا «بیتالغزل» در حیاط مسجد، بنایی است مکعبی شکل با کاشیکاریهای کوفی که قرائتخانه قرآن بوده است.
۱۰. مسجد نو (مسجد شهدا)
مسجد نو که به «مسجد شهدا» نیز معروف است، از مساجد تاریخی دوره صفویه در شیراز است. کاشیکاریهای معرق و کتیبههای زیبا، آن را به یکی از دیدنیهای مذهبی شهر تبدیل کرده است.
بخش چهارم: باغهای ایرانی؛ بهشتهای کوچک روی زمین
۱۱. باغ ارم (ارم)
باغ ارم، یکی از مشهورترین و زیباترین باغهای ایرانی و نماد باغسازی ایران در جهان است. این باغ که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، با قدمتی که به دوران سلجوقیان (قرن ۶ تا ۸ هجری) میرسد، تلفیقی باشکوه از معماری، طبیعت و تاریخ است.
ویژگیهای شگفتانگیز باغ ارم:
- عمارت مرکزی سهطبقه با معماری قاجاری و نقاشیهای دیواری نفیس
- تنوع بینظیر گیاهی؛ این باغ به نوعی موزه گیاهشناسی زنده است با درختان سرخدار ۵۰۰ ساله، سروهای ۲۰۰ ساله و انواع نخلها و گیاهان خاص
- سروهای معروف ارم که در اشعار شاعران نیز توصیف شدهاند
- حوض بزرگ و آبنماهای زیبا در مسیر عمارت
نام «ارم» برگرفته از داستان «شهر ارم» در قرآن و افسانههای عرب است؛ شهری بهشتی که شداد بن عاد ساخت.
۱۲. باغ دلگشا
باغ دلگشا در شمال شرقی شیراز و در دامنه کوه باباکوهی واقع شده است. این باغ که قدمت آن به دوران صفویه و سپس قاجاریه میرسد، با عمارتی باشکوه و حوضهای طویل و درختان کهنسال چنار و پرتقال، فضایی دلگشا (همانطور که از نامش پیداست) خلق کرده است.
۱۳. باغ جهاننما
باغ جهاننما، یکی از قدیمیترین باغهای شیراز (احتمالاً متعلق به قرن ۹ هجری) و الهامبخش بسیاری از باغهای دیگر ایران است. عمارت کلاهفرنگی این باغ با معماری ساده اما زیبا، در میان درختان سرسبز، یکی از دیدنیهای کمتر شناختهشده اما بسیار ارزشمند شیراز است.
۱۴. باغ عفیفآباد (موزه سلاحهای عفیفآباد)
باغ عفیفآباد، یکی از زیباترین باغهای شیراز، در غرب این شهر قرار دارد. عمارت اصلی آن در دوران صفویه ساخته شده و در دوره قاجار بازسازی شده است. امروزه این مجموعه شامل موزه سلاحهایی است که از دوره صفویه تا معاصر را پوشش میدهد. باغ با درختان انبوه و حوضهای زیبا، فضایی آرامشبخش برای قدم زدن فراهم میکند.
۱۵. باغ نارنجستان قوام (خانه قوام)
نارنجستان قوام، یکی از نفیسترین خانههای تاریخی ایران است که در محله اسحاقبیگ (نزدیک مسجد نصیرالملک) قرار دارد. این باغ-عمارت زیبا که در دوره قاجار ساخته شده، با آینهکاریهای چشمگیر، نقاشیهای دیواری، کاشیکاریهای هفترنگ، حوضها و درختان نارنج (که نامش از آنها گرفته شده)، تجسم عینی «بهشت ایرانی» است.
فضای داخلی عمارت با گچبریها و شیشههای رنگی، چنان مجلل و شاهانه است که انسان را به دوران قاجار میبرد. حیاط خلوت (اندرونی) با حوض بزرگ و معماری صمیمیتر، از بخشهای کمتر دیده شده اما بسیار دوستداشتنی این مجموعه است.
بخش پنجم: قلعهها و ارگهای تاریخی
۱۶. ارگ کریمخانی (قلعه کریمخان)
ارگ کریمخانی، یکی از برجستهترین آثار دوره زندیه و نماد تاریخی شیراز است. این بنا که در مرکز شهر (میدان شهدا) قرار دارد، در سال ۱۱۸۰ هجری قمری به دستور کریمخان زند ساخته شد. ارگ با ۴ برج ۱۴ متری، دیوارهای آجری ۳ متری و حیاط مرکزی با حوض و باغچه، ترکیبی از کارکرد نظامی و سلطنتی را نشان میدهد.
نکات جالب درباره ارگ کریمخان:
- در دوره پهلوی به عنوان زندان استفاده میشد
- برج جنوب شرقی به دلیل نشست زمین حدود نیم متر کج شده است (برج کج شیراز!)
- معماری داخلی شامل حمام سنتی با نقاشیهای دیواری و تزئینات گچبری
- عصرها و شبها، اطراف ارگ به محلی برای موسیقی خیابانی، تفأل زدن و خوردن بستنی سنتی و فالوده شیرازی تبدیل میشود
۱۷. قلعه تلتپه (تخت ابونصر)
تخت ابونصر یا قلعه تلتپه، بقایای یک شهر و ارگ باستانی از دوره هخامنشی و ساسانی در شرق شیراز است. اگرچه امروزه جز چند ستون و دیوار چیزی از آن باقی نمانده، اما برای علاقهمندان به تاریخ باستان، ارزش بازدید دارد.
بخش ششم: بازارها و کاروانسراهای تاریخی
۱۸. بازار وکیل
بازار وکیل، قلب اقتصادی شیراز در دوره زندیه و امروز نیز یکی از پررونقترین بازارهای سنتی ایران است. معماری این بازار با طاقهای آجری بلند، نورگیرهای زیبا و سنگفرشهای قدیمی، چنان چشمگیر است که قدم زدن در آن، تماشای یک موزه زنده معماری است.
در بازار وکیل چه میتوان یافت؟
- فرش و قالی (از مرغوبترینهای ایران)
- صنایع دستی: قلمزنی، خاتمکاری، منبت، میناکاری
- ادویه و عطاری با بوی بهشت
- پارچههای سنتی (ترمه، مخمل، ابریشم)
- مسگرها و زرگرها که هنوز پشت دکانها مشغول کارند
۱۹. تیمچه وکیل (تیمچه مروارید)
در دل بازار وکیل، تیمچه وکیل (معروف به تیمچه مروارید) با معماری گنبدی و نورگیر مرکزی، یکی از زیباترین فضاهای بازار است. این تیمچه در گذشته محل دادوستد مروارید و جواهرات بوده و امروز نیز فروشگاههای فرش و صنایع دستی نفیس دارد.
۲۰. بازار حاجی (بزرگ)
بازار حاجی یا بازار بزرگ شیراز، که به بازار وکیل متصل است، قدمتی بیشتر (احتمالاً از دوران صفویه) دارد. بافت قدیمیتر و حس و حال سنتیتر این بازار، آن را به مکانی جذاب برای کوچهگردی تبدیل کرده است.
۲۱. بازار مشیر (بازار فرش و صنایع دستی)
بازار مشیر در خیابان مشیر (نزدیک حافظیه) قرار دارد و تخصص اصلی آن، فروش فرش و قالی و صنایع دستی با کیفیت است. معماری آن با تزئینات کاشیکاری و گچبری، یکی از زیباترین بازارهای ایران است.
۲۲. کاروانسرای تاج (هتل تاج)
کاروانسرای تاج در خیابان تاج (نزدیک حافظیه)، یک کاروانسرای تاریخی از دوره قاجار است که امروز به هتل سنتی تبدیل شده است. معماری چهارایوانی با حوض مرکزی و حجرههای اطراف، تصویری از کاروانسراهای قدیم ایران را به نمایش میگذارد.
۲۳. کاروانسرای گلشن
کاروانسرای گلشن در جنوب بازار وکیل، کاروانسرایی تاریخی با معماری زیبا است که امروزه به فروشگاه صنایع دستی تبدیل شده است.
بخش هفتم: حمامها و آبانبارهای تاریخی
۲۴. حمام وکیل
حمام وکیل، یکی از زیباترین حمامهای سنتی ایران، در مجاورت مسجد و بازار وکیل قرار دارد. این حمام که در دوره زندیه ساخته شده، با گچبریهای نفیس، کاشیکاریهای هفترنگ، ستونهای سنگی و مجسمههایی از آدمکها که نحوه شستشو در قدیم را نشان میدهند، یکی از پربازدیدترین جاذبههای شیراز است.
گرمخانه بزرگ با حوض میانی و شاهنشین (محل استراحت پس از حمام)، از بخشهای جذاب این حمام است. امروزه موزه مردمشناسی نیز در این حمام دایر است.
۲۵. حمام خان
حمام خان در محله اسحاقبیگ (نزدیک نارنجستان قوام) قرار دارد و قدمت آن به دوره قاجار میرسد. معماری آن با کاشیکاری و گچبریهای زیبا، ارزش دیدن دارد. امروزه به سفرهخانه سنتی تبدیل شده است.
۲۶. آبانبارهای تاریخی
آبانبارهای متعددی در محلههای قدیمی شیراز باقی ماندهاند که از جمله مهمترین آنها میتوان به آبانبار وکیل (در کنار حمام وکیل) و آبانبار بازار حاجی اشاره کرد. این بناها با گنبدهای بلند و بادگیرهای زیبا، یادگار دوران پیش از لولهکشی آب هستند.
بخش هشتم: دروازهها و برجهای تاریخی
۲۷. دروازه قرآن (دروازه رحمت)
دروازه قرآن، یکی از نمادهای شهر شیراز، در شمال شرقی شهر و در تنگ اللهاکبر قرار دارد. این دروازه که در دوره آل بویه ساخته شده، دو نسخه قرآن در بالای خود دارد که مسافران از زیر آن عبور میکردند و برکت میگرفتند. بنای فعلی در دوره زندیه و سپس قاجار بازسازی شده است.
از بالای دروازه قرآن، منظره تنگ اللهاکبر و کوههای اطراف، بینظیر است. آرامگاه خواجوی کرمانی نیز در جوار این دروازه است.
۲۸. دروازه اصفهان
دروازه اصفهان در شرق شیراز و مسیر جاده اصفهان قرار داشته، اما امروزه فقط نام و بخشهایی از آن باقی مانده است.
۲۹. برجهای باروی شیراز
باروی قدیم شیراز (دوره آل بویه و اتابکان) برجهایی داشت که چندتایی از آنها هنوز پابرجاست. از جمله برج نقارهخانه در نزدیکی دروازه قرآن و برج طاق در شرق شهر.
بخش نهم: کلیساها و اماکن زرتشتیان
۳۰. کلیسای شمعون غیرتی (کلیسای ارامنه شیراز)
کلیسای شمعون غیرتی، یکی از کلیساهای تاریخی ارامنه شیراز، در محله ارامنه (نزدیک حافظیه) قرار دارد. معماری آن با برج ناقوس و نقاشیهای مسیحی، فضایی متفاوت و آرام دارد.
۳۱. آتشکده زرتشتیان (آتشکده صمصام)
آتشکده صمصام در محله زرتشتیان شیراز (محله صفا) قرار دارد. زرتشتیان شیراز هنوز در این آتشکده آیینهای مذهبی خود را برگزار میکنند. معماری ساده اما روحنواز آن، یادگار دیرینه ایران باستان است.
۳۲. برج خاموشی زرتشتیان (استودان)
در تنگ اللهاکبر و در مسیر دروازه قرآن، برج خاموشی زرتشتیان قرار دارد. این برج که در گذشته محل قرار گرفتن پیکر مردگان به روش زرتشتیان بود، امروزه به عنوان یک بنای تاریخی قابل بازدید است. اگرچه دیگر کاربری مذهبی ندارد، اما ارزش تاریخی و معماری آن قابل توجه است.
بخش دهم: خانهها و عمارتهای تاریخی
۳۳. خانه زینت الملک (زینت الملوک)
خانه زینت الملک، در مجاورت باغ نارنجستان قوام و در محله اسحاقبیگ، یکی از زیباترین و بزرگترین خانههای تاریخی شیراز است. این خانه متعلق به زینت الملک، دختر قوامالملک (حاکم قاجاری فارس) بوده و با آینهکاریهای بینظیر، گچبریهای نفیس، حوضها و باغچههای زیبا، تصویری از زندگی اشرافی در دوره قاجار را نشان میدهد.
حیاط زیرزمینی (سرداب) این خانه با آجرکاریهای زیبا و هوای خنک، در تابستانهای گرم شیراز، مکانی دلپذیر است.
۳۴. خانه صالحی (خانه تاریخی خیاطها)
خانه صالحی در محله سنگسیاه، یکی از خانههای تاریخی کمتر شناختهشده اما بسیار ارزشمند شیراز با معماری قاجاری و نقاشیهای دیواری نفیس است.
۳۵. خانه ابراهیمی (خانه تاریخی زند)
خانه ابراهیمی در محله درب شاهزاده، نمونهای از خانههای مسکونی دوره زندیه با معماری ساده اما شاهانه است.
۳۶. خانه ابوالفتح (خانه تاریخی قشقایی)
خانه ابوالفتح در محله سنگسیاه، محل اقامت ایلخان قشقایی بوده و معماری آن تلفیقی از هنر عشایری و معماری شهری است.
بخش یازدهم: موزههای شیراز (فراتر از دیدنیهای معمولی)
۳۷. موزه پارس (موزه سنگهای تاریخی)
موزه پارس که در هشت ضلعی (کلاهفرنگی) زیبایی در باغ نظر (نزدیک ارگ کریمخان) قرار دارد، یکی از قدیمیترین موزههای ایران است. این بنا در دوره کریمخان زند ساخته شده و امروزه محل نگهداری آثار نفیسی از جمله تخت مرمری معروف «تخت سلیمان» و نسخ خطی ارزشمند است.
باغ نظر که موزه در آن قرار دارد، خود یکی از باغهای تاریخی شیراز و متعلق به دوره صفویه است.
۳۸. موزه نظامی (موزه ارگ کریمخان)
بخشی از ارگ کریمخان به موزه نظامی اختصاص دارد که اسلحه، زره، توپهای قدیمی و تجهیزات نظامی دورههای مختلف را به نمایش میگذارد.
۳۹. موزه آب (آبانبار وکیل)
در کنار حمام وکیل و در فضای آبانبار تاریخی وکیل، موزه آب دایر است. این موزه ابزارهای سنتی استخراج، نگهداری و توزیع آب در ایران قدیم را نشان میدهد.
۴۰. موزه شاهچراغ (موزه آستان قدس)
در محوطه حرم شاهچراغ، موزهای با آثار نفیس هنری و مذهبی از جمله کاشیکاری، پارچههای نفیس، نسخ خطی قرآن و تابلوهای نقاشی وجود دارد.
۴۱. موزه اسناد و نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی (شیراز)
شعبهای از کتابخانه آستان قدس رضوی در شیراز (نزدیک حرم شاهچراغ) وجود دارد که نسخ خطی نفیس و کتب چاپ سنگی را در خود جای داده است.
بخش دوازدهم: تپهها و محوطههای باستانی (اطراف شیراز)
۴۲. تخت جمشید (پرسپولیس)
تخت جمشید، بیگمان مهمترین و باشکوهترین جاذبه تاریخی نهتنها در شیراز و ایران، بلکه در خاورمیانه است. این مجموعه که مراسمی (نه مسکونی) بوده، در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز و در دامنه کوه رحمت قرار دارد.
تخت جمشید در سال ۵۱۸ پیش از میلاد به دستور داریوش بزرگ ساخته شد و در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی به آتش کشیده شد. آثار و ستونهای به جا مانده، چنان عظمتی دارند که هر بینندهای را مبهوت قدرت و هنر هخامنشیان میکند.
بخشهای مهم تخت جمشید:
- پلکان بزرگ (پلکان آپادانا) با نقش برجستههای هدیهآورندگان از ۲۳ ملت زیر نظر امپراتوری هخامنشی
- کاخ آپادانا (کاخ بار عام داریوش) با ستونهای ۲۰ متری و سرستونهای شیر و گاو
- دروازه ملل (دروازه همه ملتها) با مجسمه گاوهای بالدار
- کاخ تچر (کاخ اختصاصی داریوش)
- کاخ هدیش (کاخ اختصاصی خشایارشا)
- کاخ صد ستون (تالار بار عام بعدی)
- آرامگاه اردشیر سوم (در دامنه کوه)
- موزه تخت جمشید (آثار کشف شده در کاوشها)
بهترین زمان بازدید تخت جمشید: صبح زود یا عصر که هوا خنکتر است. راهنما بگیرید تا با داستان هر نقش برجسته آشنا شوید. بازدید کامل حداقل ۳ ساعت زمان میبرد.
۴۳. نقش رستم
در فاصله ۵ دقیقهای از تخت جمشید، نقش رستم قرار دارد؛ محوطهای باستانی با آرامگاههای صخرهای چهار پادشاه هخامنشی (از جمله داریوش بزرگ و خشایارشا) و نقش برجستههای بزرگ از دوره ساسانی که پیروزیهای شاپور اول بر والرین (امپراتور روم) را نشان میدهد.
بنایی نیز در این محوطه وجود دارد که «کعبه زرتشت» نامیده میشود؛ بنایی سنگی و مکعب شکل با کاربردی که هنوز به طور قطع مشخص نیست (آتشکده؟ گنجینه؟ آرامگاه؟). بازدید از نقش رستم نهایتاً ۱ ساعت زمان میبرد.
۴۴. نقش رجب
نقش رجب در مسیر تخت جمشید به نقش رستم، محوطه کوچکی با نقش برجستههای ساسانی (از جمله تاجگذاری اردشیر بابکان) است. بازدید آن ۲۰ دقیقه زمان میبرد.
۴۵. پاسارگاد (آرامگاه کوروش بزرگ)
پاسارگاد در ۱۳۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز (مسیر شیراز به اصفهان) قرار دارد و اولین پایتخت امپراتوری هخامنشی بوده است. مهمترین بخش آن، آرامگاه کوروش بزرگ است؛ بنایی سنگی و ساده اما چنان باشکوه که در تاریخ بینظیر است.
کتیبه معروف کوروش بر روی برج سنگی («ای انسان، هرچه هستی و هرکجا هستی…») هنوز پس از ۲۵۰۰ سال، انسان را به تفکر وا میدارد. در این محوطه، بقایای کاخها، باغ شاهی (قدیمیترین باغ ایرانی با طراحی چهارباغ) و کاروانسرای مظفری نیز قابل مشاهده است. بازدید کامل حدود ۲ ساعت زمان میبرد.
۴۶. آتشکده کاریان
در روستای کاریان از توابع شیراز (۶۰ کیلومتری جنوب غربی)، آتشکدهای باستانی از دوران ساسانی وجود دارد که یکی از آتشکدههای مهم ایران باستان بوده است.
بخش سیزدهم: تنگهها، کوهها و جاذبههای طبیعی
۴۷. تنگ اللهاکبر (دره تاریخی)
تنگ اللهاکبر، دروازه ورودی به شیراز از سمت شمال (دروازه قرآن) است. این تنگه با دیوارههای سنگی مرتفع و رودخانه خشک (فصلی)، منظرهای دراماتیک و روحنواز دارد. قدم زدن در مسیر این تنگه و تماشای کوهها و صخرهها، یکی از لذتهای ارزان سفر به شیراز است.
۴۸. کوه دراک (چشمانداز شیراز)
کوه دراک در شمال غربی شیراز، یکی از مقاصد اصلی کوهنوردی و طبیعتگردی اهالی شیراز است. از بالای این کوه، چشماندازی بینظیر از تمام شهر شیراز و دشت اطراف قابل تماشاست. در دامنه کوه، رستورانها و کافیشاپهای متعددی با فضای سنتی وجود دارد.
۴۹. کوه باباکوهی
کوه باباکوهی در شمال شرقی شیراز و مشرف به دروازه قرآن و حافظیه، محل آرامگاه عارف نامی باباکوهی است. پیادهروی به سمت آرامگاه و تماشای غروب آفتاب از بالای این کوه، تجربهای فراموشنشدنی است.
۵۰. باغ وحش شیراز (پارک ارم)
باغ وحش شیراز در کنار باغ ارم قرار دارد و با انواع گونههای جانوری، مقصدی جذاب برای خانوادهها و کودکان است. قدمت آن به بیش از ۵۰ سال میرسد.
۵۱. پارک کوهستانی صدرا (باغ صدرا)
پارک صدرا در شمال شرقی شیراز، یکی از بزرگترین و مجهزترین پارکهای کوهستانی ایران است. با امکانات ورزشی، رستورانها و چشمانداز عالی از شهر.
۵۲. پارک آزادی (باغ اردیبهشت)
پارک آزادی در مرکز شیراز، یکی از قدیمیترین پارکهای شهر با درختان کهنسال، حوض و آبنماها و فضای آرام.
۵۳. دریاچه مهارلو (دریاچه صورتی)
دریاچه مهارلو در ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی شیراز، یک دریاچه فصلی و شور با آبی متمایل به صورتی (به دلیل وجود جلبکهای خاص) است. در فصول پرآبی، منظرهای سورئال و بینظیر از این دریاچه با کوههای اطراف قابل تماشاست. پرندگان مهاجر نیز در این دریاچه فرود میآیند.
۵۴. دریاچه بختگان (تالاب بختگان)
دریاچه بختگان در شرق شیراز (و در مسیر آباده) یکی از بزرگترین دریاچههای ایران است. متأسفانه به دلیل خشکسالیها، اغلب خشک است اما در سالهای پرآب، تالابی زیبا و محل زندگی پرندگان است.
۵۵. آبشار مارگون (مرگون)
آبشار مارگون در ۱۵۰ کیلومتری شمال غربی شیراز (مسیر شیراز به یاسوج) و در منطقه حفاظتشده دنا، یکی از بلندترین و زیباترین آبشارهای ایران است (ارتفاع حدود ۷۰ متر). آب آن در تمام فصول سال جاری است و در میان درختان بلوط، منظرهای بهشتی خلق کرده است. سفر به مارگون نیازمند یک روز کامل و خودروی مناسب است.
بخش چهاردهم: محلههای قدیمی و بافت تاریخی
۵۶. محله اسحاقبیگ (محله تاریخی قوام)
محله اسحاقبیگ در مرکز شیراز و در مجاورت مسجد نصیرالملک و نارنجستان قوام، یکی از قدیمیترین محلههای شیراز است. خانههای تاریخی، کوچههای تنگ و خشتگلی، فضایی از دوران قاجار را بازآفرینی کردهاند.
۵۷. محله سنگسیاه (بافت تاریخی مرکزی)
محله سنگسیاه در شمال ارگ کریمخان، یکی از محلههای تاریخی با بازارچههای سنتی، مساجد قدیمی و امامزاده علی بن حمزه است. نام آن از سنگ سیاه (سنگفرشهای قدیمی) گرفته شده است.
۵۸. محله درب شاهزاده
محله درب شاهزاده در شرق ارگ کریمخان، از محلههای قدیمی با خانههای تاریخی و فضای سنتی است. آرامگاه سید علاءالدین حسین (از نوادگان امام سجاد) در این محله قرار دارد.
۵۹. محله گود عربان (بافت تاریخی)
محله گود عربان در شمال غربی شیراز، یکی از قدیمیترین محلهها با خانههای خشتی و کوچههای پیچدرپیچ است.
بخش پانزدهم: جاذبههای یکروزه (شهرهای نزدیک شیراز)
اگر زمان بیشتری دارید، این مکانها در فاصله کمتر از دو ساعت از شیراز قرار دارند:
- فیروزآباد: شهر گور (شهر مدور اردشیر بابکان)، کاخ اردشیر (با گنبد بزرگ ساسانی) و قلعه دختر (آتشکده کوهستانی) – بازماندههای باشکوه از دوره ساسانی
- بوانات: محوطه باستانی و غارهای تاریخی
- داراب: نقش رستم کوچک (نقش برجستههای ساسانی) و مسجد سنگی داراب
- استهبان: باغهای مرکبات و طبیعت زیبا
- فسا: تپههای باستانی (تمدن ایلامی) و بافت تاریخی
بخش شانزدهم: سوغات و خوراکیهای بهیادماندنی
هیچ سفری به شیراز بدون چشیدن و خرید سوغاتیهای آن تمام نمیشود. مهمترین سوغات شیراز عبارتند از:
خوراکیها:
- فالوده شیرازی (پالوده): شیرینی سنتی و خنک با رشتههای نشاستهای و شربت گلاب و لیمو عمانی. معروفترین فالودهها را در فالوده حاج میرزا و فالوده حاج اسماعیل میتوانید پیدا کنید.
- مسقطی (مُسَقَّط): شیرینی زعفرانی و هلدار با بافت نرم و لطیف
- نان یوخه (نان شیرازی): نان نازک و ترد محلی
- شیرینی نخودچی و شیرینی برنجکی
- عرق نعنا، عرق کاسنی، عرق بیدمشک (عطاریهای بازار وکیل)
- ترشیها و شورهای محلی (لیمو ترش، مخلوط، سیر ترشی)
صنایع دستی:
- خاتمکاری (معرق چوب): شیراز مرکز خاتمکاری ایران است. کوچکترین خاتمهای جهان در شیراز ساخته میشوند.
- منبت کاری (حکاکی روی چوب)
- قلمزنی روی مس و نقره
- میناکاری
- پارچه ترمه (نقوش ظریف و رنگهای شاد)
- گبه و قالی قشقایی (با نقوش هندسی و رنگهای طبیعی و شاد)
بازارهای خرید سوغات:
- بازار وکیل (تنوع بالا، قیمت نسبتاً مناسب)
- بازار مشیر (کیفیت بالا، قیمت بالاتر)
- بازار حاجی (قیمت مناسبتر)
- راسته بازار وکیل (تخصصیتر صنایع دستی)
بخش هفدهم: رستورانها و غذاهای سنتی شیراز
شیراز علاوه بر جاذبههای دیدنی، غذاهای محلی خوشمزهای هم دارد که در هیچ جای ایران مثل آن را نمییابید:
- کلم پلو شیرازی: پلو با گوشت بره یا مرغ، کلم برگ، سبزیجات معطر و لیمو عمانی – شاهکار آشپزی شیراز
- خورش سبزی شیرازی: متفاوت با خورش سبزی تهران (با لیمو عمانی و گوشت گوسفند)
- آش سبزی شیرازی (آش شله قلمکار)
- دوپیازه (گوشت گوسفند با پیاز فراوان و زردچوبه)
- کوفته شیرازی (با برنج، سبزی، نخود و ادویه)
- یخنی بامیه (خورش با بامیه و گوشت)
- سیرابیج (خورش با سیر و قلوه گوسفند)
بهترین مکانها برای امتحان این غذاها:
- هتل بزرگ شیراز (رستوران سنتی با کیفیت عالی)
- باغ رستوران هفت خان (چند شعبه، فضای سنتی و غذای خوب)
- سرای مهربان (در بازار وکیل، فضای سنتی)
- چایخانه و کافیشاپ حافظیه و سعدیه (غذای سبک و چای سنتی)
- رستوران شاطر عباس (کبابی معروف در خیابان زند)
بخش هجدهم: هتلهای تاریخی شیراز (تجربه اقامت در بافت تاریخی)
۶۰. هتل بزرگ شیراز (هتل پارس)
یکی از قدیمیترین و مجللترین هتلهای ایران در مرکز شیراز (نزدیک حافظیه). معماری مدرن با تزئینات سنتی ایرانی.
۶۱. هتل کریمخان (بوتیک هتل)
هتل بوتیک کریمخان در خیابان کریمخان زند، با معماری سنتی و فضای صمیمی، تجربهای متفاوت از اقامت در شیراز را فراهم میکند.
۶۲. هتل پارس (پارسه)
در بلوار کریمخان زند، دسترسی عالی به جاذبههای مرکزی.
۶۳. هتل ارم (در باغ ارم)
هتلی قدیمی و آرام در کنار باغ ارم، با دسترسی به طبیعت و فضای سبز.
۶۴. خانههای سنتی اجارهای (اقامتگاههای بومگردی)
در محلههای تاریخی (اسحاقبیگ، سنگسیاه) خانههای سنتی بازسازی شده به اقامتگاههای بومگردی تبدیل شدهاند. اقامت در این خانهها (با حیاط مرکزی، حوض و باغچه) تجربه زندگی در شیراز قدیم را به شما هدیه میدهد.
بخش نوزدهم: مراکز خرید مدرن
۶۵. مرکز خرید تخت جمشید
یکی از بزرگترین و مجهزترین مراکز خرید شیراز با برندهای داخلی و خارجی، سینما و فودکورت.
۶۶. مرکز خرید ستاره فارس
مرکز خرید بزرگ دیگر در شیراز با امکانات تفریحی و فروشگاههای متنوع.
۶۷. مرکز خرید پارس
در بلوار کریمخان زند، دسترسی آسان به مرکز شهر.
بخش بیستم: آیینها، جشنها و رویدادهای فرهنگی
۶۸. جشنواره بینالمللی شعر فجر (شیراز)
شیراز به عنوان شهر شعر ایران، میزبان جشنوارههای متعدد شعر است. بهمن ماه هر سال، شاعران ایران و جهان در شیراز جمع میشوند.
۶۹. مراسم تحویل سال و نوروز در حافظیه و سعدیه
ساعت تحویل سال، هزاران نفر از مردم شیراز و گردشگران در حافظیه و سعدیه جمع میشوند و با غزلخوانی، سال نو را تحویل میکنند.
۷۰. جشن تیرگان (جشن آبپاشان زرتشتیان)
در تیرماه هر سال، زرتشتیان شیراز در منطقه گردشگری تیرگان (نزدیک تنگ اللهاکبر) جشن آبپاشی برگزار میکنند.
۷۱. نمایشگاه صنایع دستی و سوغات شیراز (فصلی)
در ایام نوروز و تعطیلات پاییزه، نمایشگاههای متعددی در بوستانها و مکانهای تاریخی شیراز برگزار میشود.
بخش بیست و یکم: برنامه سفر پیشنهادی برای دیدن همه این جاذبهها
با این فهرست جامع از بیش از ۷۰ جاذبه، دیدن همه آنها در یک سفر کوتاه ممکن نیست. پیشنهاد من بر اساس مدت زمان سفرتان:
سفر ۳ روزه (سریع – جاذبههای درجه یک)
- روز اول: حافظیه، سعدیه، دروازه قرآن، تنگ اللهاکبر، ارگ کریمخان، حمام وکیل، بازار وکیل، مسجد وکیل، عصر در نارنجستان قوام و مسجد نصیرالملک
- روز دوم: یک روز کامل به تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد (سفر به تاریخ ۲۵۰۰ ساله) – صبح زود حرکت کنید
- روز سوم: باغ ارم، باغ عفیفآباد، شاهچراغ، در صورت وقت کافی نارنجستان قوام (اگر ندیدهاید)، خرید سوغات
سفر ۵ روزه (متعارف – جاذبههای اصلی و فرعی)
روزهای ۱ و ۲ و ۳ مانند بالا + روز چهارم: باغ دلگشا، باغ جهاننما، آرامگاه خواجوی کرمانی، کلیسای شمعون غیرتی، محله گردی سنگسیاه و اسحاقبیگ + روز پنجم: دریاچه مهارلو و آتشکده کاریان (نیمروز)
سفر ۷ روزه (جامع – کاملترین برنامه)
تمام موارد بالا + یک روز آبشار مارگون (فصل بهار و تابستان) + یک روز فیروزآباد و کاخ اردشیر + موزهها و خانههای تاریخی + شبهای شاهچراغ و حافظیه + طبیعت گردی در کوه دراک
سخن پایانی
شیراز واقعاً پایتخت فرهنگ ایران است. نه به این دلیل که بزرگترین یا مدرنترین شهر است، بلکه به این دلیل که روح ایران در آن جاری است. از غزلهای حافظ و سعدی گرفته تا عظمت تخت جمشید، از رنگهای مسجد نصیرالملک تا آرامش باغ ارم، هر گوشه این شهر داستانی برای گفتن دارد و هر کوچه آن، بویی از شعر و تاریخ میدهد.
برنامه سفرتان را طوری بچینید که دستکم سه تا پنج روز کامل را در شیراز بگذرانید؛ چراکه تماشای این همه زیبایی در یک روز ممکن نیست. و به یاد داشته باشید؛ شیراز را در تمام فصول سال میتوان دید، اما اردیبهشتماه (با بوی بهار نارنج) و مهرماه (با هوای پاییزی) جادوی خاصی دارند.
سفر به شیراز را از دست ندهید؛ چراکه به قول سعدی:
«هر که در این باغ قدم زد، به مراد دل رسید»
مطالب مرتبط
- آشنایی با آتشگاه اصفهان: نیایشگاهی کهن با معماری بینظیر و رازهای هزاران ساله
- حمام علیقلیآقا اصفهان، شاهکاری صفوی که روایتی زنده از مردمشناسی ایران را به نمایش میگذارد
- کلیسای وانک اصفهان، قلب تپنده تاریخ و هنر ارامنه در نصف جهان میدرخشد
- دیدنی های اصفهان
