در دل رشته کوههای زاگرس، جایی در استان لرستان، غاری اسرارآمیز با داستانی شگفتانگیز خودنمایی میکند. غار کلماکره که روزگاری گنجینهای عظیم از اشیای زرین و سیمین را در خود پنهان کرده بود، نه تنها یک پدیده طبیعی، بلکه روایتگر بخش مهمی از تاریخ پررمزوراز ایران باستان است. اگر به دنبال سفری ماجراجویانه در دل تاریخ و طبیعت هستید، با این راهنمای جامع همراه شوید.
غار کلماکره کجاست؟
غار کلماکره در استان لرستان، شهرستان پلدختر و در فاصله حدود ۱۵ تا ۲۰ کیلومتری شمالغرب این شهر واقع شده است . این غار در دامنههای جنوبی کوه مله (یا مهله) و در ارتفاعی حدود ۶۵۰ تا ۱۲۷۰ متر از سطح دریا قرار گرفته و به دلیل موقعیت صعبالعبور خود، تنها برای غارنوردان و کوهنوردان حرفهای قابل دسترسی است .
مسیر دسترسی به غار کلماکره (ویژه ماجراجویان)
رسیدن به غار کلماکره یک سفر ماجراجویانه واقعی است و به آمادگی جسمانی بالا و تجهیزات حرفهای نیاز دارد:
- مسیر اصلی: از تهران یا سایر شهرها، خود را به خرمآباد (مرکز استان لرستان) برسانید.
- مسیر خرمآباد تا پلدختر: از خرمآباد تا پلدختر حدود ۱۱۵ کیلومتر راه دارید که با خودرو حدود ۱.۵ ساعت طول میکشد.
- مسیر پلدختر تا روستا: از پلدختر به سمت روستای دره باغ حرکت کنید. این روستا حدود ۴۵ کیلومتر با پلدختر فاصله دارد .
- مسیر پیادهروی: از روستای دره باغ به بعد، مسیر خاکی و کوهستانی آغاز میشود. حدود ۲ تا ۳ ساعت کوهپیمایی در پیش دارید تا به دهانه غار برسید .
- فرود به دهانه غار: دهانه غار به دلیل وجود یک صخره بزرگ (حدود ۱.۵ متر پیشآمدگی) از دور دیده نمیشود . برای ورود باید با طناب یک فرود ۱۰ تا ۱۵ متری در دره عمیق انجام دهید.
نکته بسیار مهم: این مسیر بدون تجهیزات فنی غارنوردی و راهنمای مجرب، خطرناک و غیرممکن است. اگر غارنورد حرفهای نیستید، از نزدیک شدن به منطقه خودداری کنید.
علت نامگذاری غار کلماکره
نام “کلماکره” ریشه در زبان لری دارد و ترکیبی از دو واژه است :
- «کلم» (Kalma): به معنای پناهگاه یا جایگاه بز کوهی
- «کره» (Kareh): نام درخت انجیر وحشی که میوه آن غیرقابل خوردن است
بنابراین، کلماکره یعنی «پناهگاه بزهای کوهی در کنار درخت انجیر». جالب است بدانید که تا دهه ۷۰ خورشیدی، یک درخت انجیر کهنسال جلوی دهانه غار وجود داشت، اما متأسفانه حفاران غیرمجاز برای گرم کردن خود، آن را سوزاندند و اکنون اثری از آن باقی نمانده است.
غار کلماکره چگونه کشف شد؟ (داستانی شبیه فیلم)
داستان کشف این غار مانند فیلمهای ماجراجویی است. در سال ۱۳۶۸ خورشیدی، یک شکارچی محلی به نام عزیز (معروف به عزیز گاوکش یا عزیز بازوند) در حال تعقیب یک بز کوهی بود که ناگهان چشمش به دهانه غاری مخفی افتاد .
عزیز که کنجکاو شده بود، وارد غار شد و با صحنهای شگفتانگیز روبهرو گردید: انبوهی از اشیای نفیس شامل سکهها، مجسمههای حیوانات، جامهای زرین و سیمین، صورتکهای طلا و ظروف قیمتی. او چند شیء را با خود برد و وقتی متوجه ارزش آنها شد، بارها به غار بازگشت.
خبر کشف گنج به سرعت در منطقه پیچید و غارتگران و قاچاقچیان عتیقه مانند سیل به سوی غار سرازیر شدند. برآوردها حاکی از آن است که حدود ۵۰۰۰ قطعه اثر باستانی از این غار خارج شد که متأسفانه تنها ۱۰ درصد آنها در ایران باقی مانده و بقیه به موزههای معروف جهان مانند لوور (پاریس)، متروپولیتن (نیویورک) و بریتیش میوزیوم (لندن) راه یافتند . حتی یک جام شیردال معروف به «سلطان کلماکره» پس از سالها از آمریکا به ایران بازگردانده شد.
سازمان میراث فرهنگی چند سال بعد از ماجرا باخبر شد و تیمی را به منطقه فرستاد، اما دیگر چیزی جز چند کوزه شکسته و قوطیهای کنسرو باقیمانده از غارتگران در غار نبود .
تاریخچه غار کلماکره (خزانه پادشاهان گمنام)
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد اشیای کشفشده در غار کلماکره متعلق به دوره ایلام نو (حدود ۸۰۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد) هستند . مهمترین ویژگی این اشیا، وجود کتیبههایی به خط میخی ایلامی روی برخی از آنهاست که توسط پژوهشگرانی مانند لمبرت، فرانسوا والا و رسول بشاش خوانده شدهاند .
این کتیبهها وجود یک دودمان محلی گمنام به نام «ساماتی» (Samati) را در جنوب لرستان آشکار ساختند . فرمانروایان ساماتی که تابع امپراتوری ایلام بودند، این گنجینه ارزشمند را در غار کلماکره پنهان کردند. درباره دلیل پنهانکاری، چند نظریه وجود دارد :
- نظریه اول: یونساک، آخرین پادشاه ساماتی، پس از سقوط ایلام، این گنجینه را از دستبرد آشوریها پنهان کرد و چهار نگهبان را برای محافظت گماشت. بقایای اسکلت این نگهبانان بعدها در ورودی غار پیدا شد.
- نظریه دوم: این گنجینه متعلق به دوره هخامنشی است و احتمالاً پس از حمله اسکندر به ایران، توسط هخامنشیان در غار پنهان شده است.
- نظریه سوم: برخی پژوهشگران معتقدند غار کلماکره یک مکان آیینی مرتبط با آیین مهرپرستی بوده است. نقوشی مانند ۱۳ بز وحشی، ۸ گاو و ۲ عقاب که روی اشیا دیده میشوند، ممکن است نمادهایی از این آیین کهن باشند .
مشخصات غار کلماکره
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| مساحت تقریبی | ۴۳۰۰ مترمربع |
| تعداد تالارها | ۴ تالار بزرگ |
| وضعیت نور | فقط تالار اول کمی نورگیر؛其余 تالارها کاملاً تاریک |
| دسترسی بین تالارها | تالار دوم با راهروی ۸۰ سانتیمتری (سینهخیز)؛ تالار سوم و چهارم با ۶ متر بالا رفتن |
| آبچالها | چندین آبچال کوچک و بزرگ در تالارها |
| قندیلها | استالاکتیت و استالاگمیتهای طبیعی که متأسفانه در اثر حفاریها آسیب دیدهاند |
| کاربرد تالارها | تالار اول محل نگهبانان، تالار دوم محل ذخیره آذوقه، تالار سوم و چهارم محل نگهداری گنجینه |
اشیای کشفشده در غار کلماکره شامل انواع ریتونها (جامهای آیینی)، مجسمههای حیوانی و انسانی (بز، گاو، عقاب، سرباز کماندار)، صورتکهای زرین و سیمین، پلاکها، زیورآلات، ظروف و سکهها بوده است . جنس بیشتر اشیا از نقره بوده، زیرا در آن دوره نقره به عنوان معیار مبادلات تجاری استفاده میشده است .
بهترین فصل بازدید از غار کلماکره
اگر از جمله ماجراجویانی هستید که توانایی و تجهیزات لازم برای بازدید از این غار را دارید، بهترین زمان سفر فصل بهار و اوایل تابستان است. در این فصل، هوای منطقه مطبوع و طبیعت اطراف غار سرسبز و دیدنی است. از سفر در پاییز و زمستان به دلیل بارندگیهای شدید، لغزندگی مسیر و خطر ریزش به شدت خودداری کنید.
نکات کاربردی و ضروری (راهنمای مسئولانه)
| موارد | توضیحات |
|---|---|
| وضعیت دسترسی | بسیار دشوار و نیازمند تجهیزات حرفهای غارنوردی و راهنمای مجرب |
| وسایل ضروری | طناب فنی، کلاه ایمنی، هدلایت (چراغ پیشانی) با باتری اضافه، لباس گرم، کفش مناسب کوهپیمایی، آب و غذای کافی |
| ایمنی | بدون راهنمای آشنا به منطقه و تجهیزات کامل، هرگز به سمت غار حرکت نکنید |
| حفاظت از محیط زیست | از ریختن زباله در غار و اطراف آن جدا خودداری کنید. متأسفانه غار کلماکره به دلیل حضور غارتگران و بازدیدکنندگان غیرمسئول، آسیب زیادی دیده است. |
| وضعیت آنتن دهی | در بیشتر مسیر و داخل غار، آنتن دهی همراه وجود ندارد. |
| مجوز | برای بازدید از غار، بهتر است با اداره کل میراث فرهنگی استان لرستان هماهنگی کنید. |
جاهای دیدنی نزدیک به غار کلماکره
پس از تجربه ماجراجویانه در غار کلماکره، میتوانید از جاذبههای دیدنی اطراف نیز دیدن کنید:
| نام جاذبه | فاصله تقریبی | توضیحات |
|---|---|---|
| پل دختر | درون شهر پلدختر | پلی تاریخی از دوره ساسانی با معماری چشمگیر |
| آبشار نوژیان | حدود ۶۰ کیلومتر (نزدیک خرمآباد) | یکی از بلندترین آبشارهای ایران با ۹۵ متر ارتفاع |
| تله سیژ بروجرد | حدود ۱۲۰ کیلومتر | مجموعه تفریحی مدرن با تله سیژ و چشمانداز زیبا |
| دریاچه گهر | حدود ۱۵۰ کیلومتر (دورود) | دریاچه کوهستانی معروف و بکر در اشترانکوه |
| پل شکسته خرمآباد | حدود ۱۱۵ کیلومتر | ویرانههای پلی تاریخی از دوره ساسانی |
| قلعه فلکالافلاک | حدود ۱۱۵ کیلومتر (خرمآباد) | مهمترین بنای تاریخی لرستان از دوره ساسانی |
| طاق شیرین و فرهاد | نزدیک خرمآباد | اثر تاریخی با داستانهای افسانهای |
پرسشهای متداول
۱. آیا غار کلماکره برای عموم باز است؟
از نظر فنی، هیچ محدودیتی وجود ندارد، اما به دلیل صعبالعبور بودن مسیر و نبود امکانات، تنها برای غارنوردان حرفهای قابل بازدید است. افراد عادی قادر به دسترسی به آن نیستند.
۲. آیا هنوز اشیای قیمتی در غار باقی مانده است؟
پس از کشف غار در سال ۱۳۶۸ و غارت گسترده آن، بعید به نظر میرسد شیء ارزشمندی در غار باقی مانده باشد. با این حال، غار از نظر زمینشناسی و تاریخی همچنان جذابیت دارد.
۳. چگونه میتوان اشیای کلماکره را دید؟
بخشی از اشیای بازیابیشده در موزه ملی ایران در تهران و موزه باستانشناسی خرمآباد به نمایش گذاشته شده است.
۴. دلیل اهمیت تاریخی غار کلماکره چیست؟
کشف این غار و اشیای آن، وجود یک دودمان محلی گمنام به نام ساماتی را در دوره ایلام نو آشکار کرد و افق جدیدی در مطالعات باستانشناسی غرب ایران گشود .
سخن پایانی
غار کلماکره تنها یک غار نیست؛ روایتی است از شکوه و انحطاط، از گنجینهای که میتوانست در موزههای ایران بدرخشد اما به تاراج رفت، و از طبیعتی که همچنان با صلابت در دل زاگرس ایستاده است. اگر به دنبال سفری ماجراجویانه و رویارویی با تاریخ زنده ایران باستان هستید، غار کلماکره میتواند مقصدی رویایی باشد، اما هرگز خطرات مسیر را دست کم نگیرید.
